Separacja indeksowa to jedna z najmocniejszych — i najczęściej źle rozumianych — technik w sitodruku. Rozwiązuje problemy, z którymi rastrowy CMYK sobie nie radzi: obywa się bez kątów rastra, które w druku procesowym powodują morę, dobrze wychodzi na tkaninach o wyraźnym splocie, pracuje na farbach kryjących, więc nadaje się na ciemne podłoża.
Płaci się za to sitami. Indeks z reguły potrzebuje ich więcej niż separacja rastrowana, czasem o dwa czy trzy — bo ton buduje kolorami leżącymi obok siebie, a nie wielkością punktu, a farby kryjące słabo się ze sobą „mieszają”. Kto obiecuje fotograficzny wynik na sześciu kolorach, obiecuje za dużo.
Ten tekst opisuje, czym jest separacja indeksowa, dlaczego działa, jak ją wykonać w Photoshopie, jak dobrać liczbę kolorów, i zawiera obszerną część o szukaniu przyczyn, gdy coś nie wychodzi.
Czym jest separacja indeksowa
Separacja indeksowa to sprowadzenie pełnokolorowego obrazu — który może mieć miliony barw — do małego, ustalonego zestawu kolorów, czyli „indeksu”, a potem zrobienie osobnej kliszy i osobnego sita dla każdego z nich. W odróżnieniu od metod rastrowych — a chodzi tu zarówno o procesowy CMYK, jak i o separację rastrowaną na farbach kryjących — druk indeksowy kładzie każdą farbę obok sąsiedniej, piksel po pikselu, bez zamierzonego nakładania. W rastrze ton bierze się z punktów, które rosną i maleją, a kolor z tego, że farby zachodzą na siebie. W indeksie punkt ma stałą wielkość, farby nie zachodzą na siebie, a każda kryje swoją powierzchnię w całości.
Indeks to też raster, tylko innego rodzaju: punkty nie stoją w rzędach pod kątem, rozrzuca je algorytm — dithering dyfuzyjny, który błąd powstały przy zastąpieniu jednego koloru drugim rozprowadza w sposób wizualnie przypadkowy i rozłożony w przestrzeni. Powstaje pseudolosowy układ pikseli, który z normalnej odległości zlewa się w miękkie przejścia i subtelne różnice barwy.
Indeks a procesowy CMYK: porównanie wprost
Żeby wiedzieć, kiedy sięgać po indeks, a kiedy po CMYK, trzeba rozumieć podstawową różnicę w zachowaniu farby.
Druk procesowy CMYK
CMYK pracuje na czterech transparentnych farbach (cyan, magenta, żółty, czarny), drukowanych jako punkty rastra nachodzące na siebie. Kolor powstaje, bo oko miesza nakładające się przezroczyste warstwy. Na papierze każdy kolor dostaje własny kąt rastra; na tkaninie wszystkie idą pod tym samym.
Mocne strony CMYK-a:
- ciągły ton z zaledwie czterech sit, niezależnie od tego, ile barw ma wzór
- dobrze poznany i przemysłowo znormalizowany
- miękkie przejścia przy wysokiej rozdzielczości
Słabe strony CMYK-a w sitodruku:
- ryzyko mory — na papierze z interferencji kątów rastra, na tkaninie z interferencji rastra ze splotem sita
- transparentne farby nie kryją na ciemnych tkaninach bez białego podkładu
- wrażliwość na przyrost punktu, zwłaszcza w cieniach
- wymaga dokładnego pasowania na maszynie, zwykle ±0,1 mm albo lepiej
- zmiana kolejności druku przesuwa kolor
- wąski gamut. Cztery farby procesowe nie zmieszają ani nasyconego Pantone, ani fluoru. Te barwy leżą poza tym, co CMYK w ogóle osiąga, i żadna robota na maszynie ich nie przywróci
Druk indeksowy
Indeks używa zestawu kryjących farb dodatkowych rozłożonych ditheringiem dyfuzyjnym. Żadne dwie farby nie nachodzą na siebie celowo; każda leży czysto na podłożu albo na podkładzie.
Mocne strony indeksu:
- nie ma kątów rastra do ustawiania — układ ditheringu nie ma kierunku, więc nie ma czego pomylić. Interferencja z siatką sita jest nadal możliwa i właśnie przed nią chroni tabela rozdzielczości niżej
- pracuje na farbach kryjących — idealne na ciemne tkaniny
- wybacza drobne niedokładności pasowania
- doskonała żywość koloru — farby kryjące nie mieszają się i nie brudzą wzajemnie
- przewidywalny przyrost punktu, bo wszystkie punkty są tej samej wielkości
- sięga po barwy, po które CMYK nie sięgnie. Każdy wpis w indeksie to realna farba, więc Pantone albo fluor drukuje się sobą, a nie najbliższym przybliżeniem procesowym
Czego na tej liście nie ma: niższych wymagań co do sita. Indeks chodzi na tych samych gęstościach co drobny raster. Punkt przy 180 dpi chce sita 120/cm (305/cal), czyli dokładnie tyle, ile raster 65 LPI; przy 160 dpi uniesie go także sito 90/cm (230/cal) — patrz tabela w rozdziale o doborze sita niżej.
Słabe strony indeksu:
- mniej tonów przy tej samej liczbie sit — zakres tonalny rośnie przez dokładanie kolejnych farb, a nie przez nakładanie się punktów rastrowych, jak w separacji rastrowanej. W indeksie punkty leżą obok siebie, więc nie ma z czego zbudować tonu pośredniego poza kolejną farbą
- więcej sit, żeby poszerzyć zakres (8–12 kolorów na robotę fotograficzną) — a sito opłaca się wydać na odcień, nie na kolejny stopień jasności w odcieniu już obsadzonym. Dithering odtworzy jasność wewnątrz odcienia, ale nie wymyśli odcienia, którego nie ma: mieszanie przez granicę odcieni daje widoczny pył, nie nową barwę
- niezbyt dobry do bardzo miękkich przejść przy małej liczbie kolorów
- widoczna faktura pikseli z bliska — i tak ma być
Separacja rastrowana — metoda, którą to porównanie zwykle pomija
CMYK nie jest jedyną alternatywą dla indeksu, a przy koszulkach rzadko jest tą prawdziwą. Separacja rastrowana (simulated process) rozkłada obraz na zestaw kryjących farb dodatkowych, dokładnie tak jak indeks, ale drukuje każdą z nich klasycznym rastrem, którego punkty rosną i maleją. Ma więc tę samą przewagę gamutu co indeks — realne farby, czyli realne Pantone i fluory — a przy tym zachowuje tonalne zachowanie rastra.
Różnica, która decyduje, to skąd bierze się ton. W rastrowanej każde sito niesie samo z siebie pełny zakres od 0 do 100%, więc jedna farba potrafi sama zrobić miękkie przejście. W indeksie farba ma jedną wartość: jest na tym pikselu albo jej nie ma, a ton istnieje wyłącznie dlatego, że sąsiednie piksele różnych farb leżą obok siebie. Cała reszta z tego wynika:
- Długie, miękkie przejścia na małej liczbie sit przemawiają za rastrowaną. Indeks kupuje ton barwami zamiast wielkością punktu, więc potrzebuje ich więcej
- Mora wraca. Rastrowana znowu ma kąty rastra, a te potrafią interferować z siatką sita i ze splotem tkaniny. Indeks nie ma żadnych kątów
- Pasowanie waży więcej przy rastrowanej, gdzie punkty mają nachodzić na siebie w sposób kontrolowany. Indeks znosi rozjazd, bo nic nie ma na siebie nachodzić
- Przyrost punktu jest nierówny przy rastrowanej, bo punkty różnej wielkości rosną różnie. Wszystkie kropki indeksu są tej samej wielkości, więc przyrost — jakikolwiek jest — jest wszędzie taki sam
- Faktura tkaniny rozbija drobne punkty rastra. Jednopikselowa kropka indeksu jest grubsza i znosi to lepiej
Żadna z tych metod nie zastępuje drugiej. Rastrowana jest lepszym narzędziem do robot miękkich, fotograficznych, niesionych przejściem tonalnym, gdy maszyna chodzi dokładnie, a tkanina jest gładka. Indeks jest lepszy, gdy obraz jest niespokojny, tkanina ma splot, maszyna ma trochę luzu albo mora już raz kosztowała nakład.
Zostaje jeszcze różnica praktyczna: dobra separacja rastrowana to w większości ocena człowieka — jak buduje się kanały, gdzie się je przytrzymuje, ile nachodzenia się dopuszcza. Dlatego robi się ją nadal ręcznie, robota po robocie. Separacja indeksowa to problem innego rodzaju, znacznie bardziej rozstrzygany rachunkiem — i właśnie dlatego daje się ją zautomatyzować.
Ile kolorów potrzebuje indeks
To najczęstsze pytanie i najważniejsza decyzja w całej robocie. Odpowiedź zależy od dwóch rzeczy.
Każdy dołożony kolor dokłada detalu i niuansu tonalnego, szczególnie w karnacji, niebie i cieniach.
Liczba sit zależy przede wszystkim od tego, co jest na obrazie: ile stopni ma przejście tonalne w danym wzorze.
I od koloru koszulki. Na białej najjaśniejszym tonem jest sama tkanina, więc biel nie zajmuje miejsca w palecie i nie trzeba podkładu. Ta sama grafika na ciemnej to co najmniej jedno sito więcej. Grafika w skali szarości zamyka się w 4–5 sitach: podkład, biel i dwie szarości.
Separacja indeksowa w Photoshopie, krok po kroku
Tryb koloru indeksowanego w Photoshopie to standardowe narzędzie do tej roboty. Oto cały przebieg.
Krok 0: kontrola pliku, zanim cokolwiek ruszysz
Prawie każda separacja, którą trzeba robić od nowa, rozstrzyga się tutaj — zanim padnie pierwsze kliknięcie.
Sprawdź, czy czerń jest czernią, a biel bielą wszędzie tam, gdzie mają nimi być.
A tam, gdzie kolor ma być jednolity, sprawdź, czy naprawdę jest jednym kolorem — a nie mieszanką, w której 95% powierzchni ma jedną wartość, a 5% inną, o włos od niej różną. Dla oka to jedna plama; dla separacji to kilka kolorów, czyli kilka sit na jedną farbę.
Powiększ na krawędziach i w polach jednolitych, weź pipetą kilka pomiarów z tego samego pola i bądź szczególnie nieufny wobec plików po skalowaniu albo po zapisie do JPEG-a. To one produkują takie rozjazdy.
Profil koloru sprawdź sam: Edycja → Przypisz profil. To okno mówi prawdę — pokazuje, czy dokument jest nietagowany, czy ma konkretny profil. Plikowi bez profilu przypisz sRGB; to opisuje piksele, nie zmieniając ich.
Krok 1: przygotowanie pliku
Zacznij od obrazu RGB w tej rozdzielczości, w której przyszedł. Te 160–220 dpi z tabeli siatek to rozdzielczość, w której separacja się kończy, a nie zaczyna — patrz krok 3b, bo zmniejszenie pliku przed separacją wyrzuca lepszy wynik do kosza. Plik powinien być:
- poprawiony i zbalansowany kolorystycznie
- odpowiednio wyostrzony (maska wyostrzająca: siła 120–150%, promień 0,8–1,2 px, próg 2–4)
- przeskalowany do ostatecznych wymiarów nadruku
Nie konwertuj na CMYK przed separacją indeksową — pracuj z RGB.
Krok 2: spłaszczenie warstw
Obraz → Spłaszcz obraz. Wszystkie warstwy muszą być scalone przed konwersją.
Krok 3: konwersja na kolor indeksowany
Obraz → Tryb → Kolor indeksowany. W oknie:
- Paleta: „Lokalna (percepcyjna)” albo „Lokalna (selektywna)” — te najtrafniej dobierają barwy wizualnie
- Kolory: zacznij od docelowej liczby, na przykład 8
- Wymuszone: brak, chyba że musisz mieć w palecie gwarantowaną biel albo czerń
- Przezroczystość: wyłączona, chyba że pracujesz na przezroczystym tle
- Matowienie (Matte): brak
- Dithering: dyfuzja — to jest kluczowe. Przy indeksie zawsze dyfuzja. Nigdy wzór ani szum
- Stopień: 85% to wartość, która trzyma się na najszerszym zakresie wzorów. Wyżej to więcej ditheringu, gładsze przejścia, ale mocniejsza faktura. Niżej to mniej faktury, za to więcej pasów. To wartość wyjściowa, nie reguła: każdy wzór trzeba sprawdzić, a jeśli 85% nie wystarcza, podnieść
- Zachowaj dokładne kolory: włącz, żeby barwy, które już są dokładnym trafieniem w paletę, nie były rozbijane ditheringiem
Kliknij OK.
Krok 3b: dwa przebiegi — indeksuj wysoko, potem zejdź
Nie zmniejszaj pliku do rozdzielczości druku przed separacją. Zindeksuj go w tej rozdzielczości, w której przyszedł — 300 dpi albo ile tam naprawdę ma. Potem wróć do RGB, przeskaluj do rozdzielczości druku z tabeli siatek i zindeksuj drugi raz na tej samej palecie: Obraz → Tryb → Kolor indeksowany, Paleta ustawiona na Poprzednią.
Powód leży w tym, co robi po drodze zmniejszanie. Pomniejszenie obrazu, który jest już zindeksowany, ściska bloki jednolitej barwy i rozmywa twarde krawędzie między nimi, a drugi przebieg pracuje już na tym zmiękczonym materiale. Wynik jest widocznie gładszy niż indeksowanie od razu w niskiej rozdzielczości, gdzie każda krawędź zostaje rozstrzygnięta raz, przy pełnym kontraście, na grubej siatce pikseli.
Użycie tej samej palety w drugim przebiegu nie jest opcją. Puszczony luzem Photoshop dobierze z pomniejszonego obrazu inny zestaw barw — i paleta, którą zaraz będziesz sprawdzał w następnym kroku, nie będzie już tą paletą, która wyląduje na kliszach.
Jeśli plik przychodzi już w rozdzielczości druku, nie ma nic do roboty: drugi przebieg nie miałby czego zmniejszać, a jeden przebieg to cała robota.
Krok 4: przejrzenie i poprawienie tablicy kolorów
Obraz → Tryb → Tablica kolorów. Tu widać dokładnie te barwy, które wybrał Photoshop. I tu zaczyna się prawdziwa robota fachowca. Sprawdź każdą farbę pod kątem drukowalności:
- Czy któreś dwie barwy nie są tak podobne, że szkoda na nie osobnego sita? Jeśli różnią się o 5–8% w jednym kanale, zmniejsz liczbę kolorów o jeden i przeliczysz od nowa
- Czy barwy krytyczne — karnacja, kolory firmowe, błękit nieba — w ogóle są w palecie? Jeśli którejś brakuje, poprawia się to w pliku źródłowym, nie w tablicy — patrz niżej
- Czy paleta ma sensowną prawie-biel na światła i dobrą prawie-czerń na cienie?
Czym naprawdę steruje barwa w palecie. Wpis w tablicy indeksu decyduje o tym, które piksele trafią na które sito — i o niczym więcej. Jaką farbę wmiesza się w wiadrze, decyduje drukarz, a klisza nic o tym nie wie. To rozróżnienie odwraca zwykłą radę: nie „poprawiaj” wpisu w palecie po to, żeby był ładniejszy albo bardziej drukowalny.
Zmiana koloru w tablicy przemalowuje tylko podgląd na ekranie — klisza wychodzi taka sama, bo te same piksele trafiają na to samo sito. Mocniejszy odcień bierze się przy wiadrze.
Koloru, którego w pliku nie ma, nie da się dodać w palecie. Zdarza się, że jakiś obszar czyta się jako cieplejszy od otoczenia i klient prosi o tę ciepłotę na koszulce. Pobierz z niego pipetą kilka punktów, a często okaże się, że piksele wcale ciepłe nie są — są tylko ciemniejsze od tła, a oko odczytało je jako ciepłe przez kontrast.
Dołożenie do palety ciepłej farby nic wtedy nie da. Ta farba leży daleko od tego, co jest w pikselach, więc dithering dalej wybiera kolor, który był tam wcześniej, i obszar zostaje taki, jaki był. Im mocniejszą ciepłą farbę dołożysz, tym dalej ona leży i tym mniej pikseli wygrywa. Nie ma nasycenia, które jednocześnie widać i które wygrywa — to ślepy zaułek, nie kwestia dostrojenia.
Droga prowadzi przez oryginał: ociepl ten obszar warstwą dopasowania i wyciągnij kolory od nowa. Wtedy ciepło jest w pikselach: paleta je znajdzie, dithering przypisze, i nic już tego nie cofnie. Retusz przed separacją, nie w palecie.
Krok 5: kontrola jakości
Powiększ do 100% i obejrzyj:
- przejścia tonalne — gładkie czy widać pasy?
- cienie — jest rysunek czy płaska czerń?
- światła — jasne tony się trzymają czy wypłukane?
- karnacja — najtrudniejsze miejsce: wygląda naturalnie?
Jeśli jakość nie wystarcza, dołóż dwa kolory i przelicz jeszcze raz. Różnica między 6 a 8 kolorami jest ogromna, między 10 a 12 już subtelna.
Krok 6: wyciągnięcie kanałów
Kiedy obraz indeksowany jest zaakceptowany, każdy kolor indeksu staje się osobną kliszą.
Sposób A: powrót do RGB i praca na kanałach
- konwersja indeksowany → RGB
- Zaznacz → Zakres kolorów, żeby zaznaczyć każdy kolor indeksu
- z każdego zaznaczenia zrób maskę warstwy
- wyprowadź każdą warstwę jako kliszę w skali szarości
Sposób B: wtyczka napisana pod tę metodę. Warto przy okazji rozróżnić dwie rzeczy, które bywają mylone. RIP rastrowy — na przykład AccuRIP — nie wyciąga kolorów indeksu do kanałów. To zwykły RIP: robi raster z tonów ciągłych i naświetla klisze. Wyjście indeksowane przyjmie i obrazuje je punktem, ale samą separację trzeba mu podać gotową.
IndexColorExtractor to wtyczka do Photoshopa napisana wyłącznie pod tę jedną metodę: wyciąga paletę ze wzoru, pozwala ustawić krycie i podkład każdej farby i zapisuje kanały dodatkowe razem z paserami i zalewką.
Krok 7: naświetlenie klisz
Każdy kolor wychodzi jako klisza w skali szarości — czarne pola pokazują, gdzie ta farba drukuje. Klisze naświetla się w 1200–2400 dpi. W odróżnieniu od klisz rastrowych CMYK, klisze indeksowe nie wymagają określonych kątów rastra, bo układ ditheringu dyfuzyjnego nie ma kierunku.
Dobór farb do separacji indeksowej
Jakość indeksowego nadruku zależy nie tylko od tego, ile kolorów użyto, ale jakich. Paleta indeksu to realne farby, które ktoś zmiesza i wstawi na maszynę — każda musi być osiągalna.
Praca na zestawie farb drukarni
Najlepszy układ to przekazanie drukarni tablicy kolorów indeksu i dopasowanie każdej barwy do jej systemu mieszania (Pantone, własne laboratorium). Przy separacji od Dragonfly Colors dostajesz pełną specyfikację druku: każde sito w kolejności drukowania, numer Pantone do każdego i gęstość siatki. Nie liczby do przeliczania — gotową kartę na maszynę.
Indeks na ciemnych koszulkach: podkład
Druk indeksowy na ciemnych tkaninach zwykle wymaga białego podkładu. Podkład to warstwa bieli — pełna albo częściowa — która tworzy neutralny grunt dla farb indeksu. Są dwa podejścia.
Wariant 1: pełny biały podkład, wszystkie kolory na nim
Pełny podkład bieli zostaje wydrukowany i podsuszony, a potem wszystkie kolory indeksu drukują na nim mokro w mokro. Daje to maksymalną żywość barw, ale nadruk potrafi być ciężki w dotyku.
Wariant 2: podkład częściowy — cieniem jest koszulka
Biel nie musi iść pod cały wzór. Zostaw ją poza ciemnymi partiami obrazu, a sama koszulka staje się najciemniejszą wartością separacji. Mniej farby na koszulce, miększy nadruk, a paleta nie musi już nieść cieni — ma pokryć tylko półtony i światła. To często jest ta różnica między potrzebą 10–12 kolorów a dobrym wynikiem na 6–8.
Oszczędność bierze się stąd, że ta sama farba daje dwa odcienie na jednym sicie: inny tam, gdzie leży na bieli podkładu, i inny tam, gdzie idzie prosto na tkaninę. Jedno sito, dwie wartości w separacji.
To jest ten zabieg, po który sięga się na ciemnych tkaninach, i nie ma on nic wspólnego z zalewką.
Zalewka to nie to samo — i przy indeksie zwykle się jej nie chce
Zalewka to wydrukowanie podkładu o piksel czy dwa mniejszego niż leżące na nim farby, żeby rozpasowana maszyna nie zostawiła białej obwódki wokół nadruku. Przy 160 dpi jeden piksel to około 0,16 mm, przy 180 dpi około 0,14 mm.
To jest naddatek na obrysie kształtu i należy do grafiki płaskiej — rysunku z konturem i jednolitymi polami, czyli z twardymi, czystymi krawędziami. Tam biały rant byłby widoczny i tam cofnięcie podkładu o piksel nic nie kosztuje.
Nie jest to zabieg na każdej kropce ditheringu. Tam, gdzie wzór rozpływa się w dithering dyfuzyjny, nie ma krawędzi do ochrony, a zalewka tylko odchudza podkład w półtonach — zjada piksele, które niosły obraz. Przy gradientach i miękkich przejściach zostaw ją wyłączoną.
I nie od niej bierze się to, że tkanina przebija między kolorami. To bierze się z podkładu częściowego wyżej, z krycia farb i z samego układu ditheringu — nie ze zwężania bieli.
Dobór siatki do druku indeksowego
Punkt indeksowy ma wielkość jednego piksela i nigdy się nie zmienia — inaczej niż punkt rastra AM, który rośnie i maleje. To rozdzielczość, w której separujesz, ustala wielkość punktu, a siatka musi być do niej dobrana.
Jak drobny może być ten punkt, nie rozstrzyga pytanie, czy sito go utrzyma. Emulsja utrzyma także punkt mniejszy od oczka. Granica leży przy naświetlaniu i wypłukiwaniu: bardzo mała kropka na kliszy jest za słabą maską, światło ją podchodzi, emulsja częściowo się utwardza i nie schodzi przy wypłukiwaniu.
| Rozdzielczość | Wielkość piksela | Sito pod kolory | Sito pod podkład |
|---|---|---|---|
| 160 dpi | 0,159 mm (159 mikronów) | 120/cm (305/cal) albo 90/cm (230/cal) | 77–90/cm (196–230/cal) |
| 180 dpi | 0,141 mm (141 mikronów) | 120/cm (305/cal) | 90/cm (230/cal) albo 120/cm (305/cal) |
| 220 dpi | 0,115 mm (115 mikronów) | 130–140/cm (330–355/cal) | 130–140/cm (330–355/cal) |
Podkład stoi w tej tabeli osobno nie przez przypadek. Niesie ten sam piksel co kolory, ale jeśli się da, idzie przez sito o stopień rzadsze: warstwa bieli wychodzi grubsza, bielsza i lepiej kryje. Na tym samym sicie co kolory podkład wychodzi bardziej szary, a kolory bardziej wpadają w tkaninę i tracą nasycenie.
Rzadsze sito ma jeden warunek: drukarnia musi być w stanie wypłukać na nim piksel wzoru. Jeśli 180 dpi na 90/cm (230/cal) się wypłukuje, podkład idzie na 90; jeśli nie — na 120/cm (305/cal), tak jak kolory. Przy 160 dpi i kolorach na 90/cm podkład schodzi tak samo, do około 77/cm (196/cal).
Przy 220 dpi schodzić nie ma gdzie. Piksel jest tak mały, że na filmie ledwo go widać, i już na 140/cm trudno go wypłukać — podkład idzie na 130–140/cm (330–355/cal), tak jak kolory.
Żółta siatka czy biała. Białe włókno rozprasza światło pod kliszę i krawędź kropki zawsze trochę się podświetla — otwór w emulsji wychodzi mniejszy, a kropka drukuje się drobniejsza, niż jest na kliszy. Żółte włókno nie rozprasza w ogóle, więc przy rastrze jest po prostu pewniejsze. Różnią się też czasem naświetlania: białą siatkę naświetla się krócej, żółtą dłużej.
Uwaga na dwie skale. Europa liczy nitki na centymetr, Stany na cal, a ta sama liczba znaczy w nich coś odwrotnego: 90/cm to siatka drobna, 90/cal bardzo gruba. Wyżej podane są obie, żeby nie było pomyłki.
Nie ma jednej dolnej granicy — rozdzielczość ustawia sito. Sito chce na piksel mniej więcej 1,3 do 1,7 oczka, a ta jedna zasada daje inne pasmo dla każdej siatki: około 134–176 dpi na 90/cm (230/cal) i około 179–234 dpi na 120/cm (305/cal). 180 dpi to dolny kraniec pasma dla sita 120/cm, po które drukarnie sięgają najczęściej.
160 dpi pasuje najszerzej i tę wartość nasza wtyczka ma domyślnie: jako jedyna sprawdza się i na sicie 120/cm (305/cal), i na 90/cm (230/cal). Jeśli drukarnia pracuje na rastrze 55 linii na cal i wyżej nie wchodzi, 160 jest dla niej właściwe; gdy chcesz większego zapasu na rzadszym sicie, zejdź do 150 albo 140. Poniżej pasma własnego sita farba nadal przechodzi bez problemu — tracisz detal, bo rośnie sam piksel.
220 dpi to sufit — a powód siedzi w wypłukiwaniu, nie na maszynie. Już przy 220 dpi potrzebna jest naświetlarka CTS, drukująca woskiem wprost na emulsji: klisza przyłożona do powleczonego sita jest przy takiej wielkości punktu za słabym medium. Wyżej niż 220 dpi się nie idzie — tego się już nie wypłucze.
Interferencja. Czasami na nadruku wychodzi mora, mimo że separacja jest indeksowana: układ pikseli nałożył się na układ sita. Nie ma na to reguły — to przypadek.
Szukanie przyczyn, gdy coś nie wychodzi
Problem 1: widoczna siatka pikseli, za mocna faktura
Objawy: nadruk z normalnej odległości wygląda kanciasto albo pikselowo; faktura rzuca się w oczy bardziej, niż powinna.
- za niska rozdzielczość: doprowadź plik źródłowy do 160–220 dpi w wymiarach nadruku. Niska rozdzielczość daje duże, widoczne piksele
- za słabe mieszanie pikseli: podnieś siłę mieszania — pole Stopień przy ditheringu — powyżej domyślnych 85%, w stronę 90–100%. Przy niższych wartościach układ robi się bardziej regularny, a większe pola potrafią wyjść jednolitą plamą farby, bez faktury
- za mało kolorów: więcej barw pozwala łagodniej odwzorować przejścia i zmniejsza zależność od faktury ditheringu
- odległość patrzenia: indeks z bliska zawsze pokazuje strukturę pikseli. Z 50–60 cm powinna się rozpłynąć. Jeśli nie, podnieś rozdzielczość albo liczbę kolorów
Problem 2: płaskie cienie, płaskie plamy albo kolor, który nie ma tam czego szukać
Wygląda to na trzy różne usterki, a zwykle jest jedną: dziura w rampie tonalnej rodziny odcieni. Warto to wiedzieć, bo diagnoza oczywista — „paleta dobrała złe kolory” — prowadzi dokładnie w złą stronę.
Pierwszy przypadek: obcy kolor. W dużym, ciepłym brązie raz po raz pojawiała się zieleń, której w oryginale nie było. Dopasowanie koloru nigdy jej tam nie wybrało — zieleń leżała znacznie dalej niż brąz, który wygrywał. Przyczyną była dziura: między jasnym a ciemnym brązem nie było w palecie żadnego stopnia pośredniego. Piksele z tego zakresu nie miały czym być oddane, dithering rozprowadzał powstały błąd na sąsiadów, a popchnięta wartość w końcu przekraczała granicę, za którą najbliższa była już zieleń. Wystarczyło dołożyć jeden brąz ze środka tej dziury i zieleń zniknęła. Pięć wcześniejszych prób zmieniało, które kolory są w palecie — a brakowało stopnia między nimi.
Drugi przypadek: płaska plama. Karnacja i niebo wyszły jednolitą farbą, bez śladu faktury, choć w oryginale szczegółu było sporo. Nic obcego nie weszło i nic się nie mieszało — po prostu jedna farba obsłużyła cały zakres sama.
Lekarstwem nie jest tu dokładanie koloru, tylko rozjaśnienie farby, która już w palecie jest. Brzmi przewrotnie, a działa tak: algorytm chce trafić w oryginał, więc rozjaśnioną farbę musi z powrotem przyciemnić — a przyciemnić ją może tylko jednym sposobem, wmieszaniem pikseli ciemniejszego sąsiada. I właśnie tam wraca faktura, której wcześniej nie było.
Przyczyny zwykłe i tak warto wykluczyć najpierw:
- brak ciemnych barw w palecie: tablica kolorów musi mieć przynajmniej jeden bardzo ciemny brąz albo czerń. W razie czego dołóż ręcznie
- nieuwzględniona ciemna koszulka: przy druku na ciemnym to tkanina daje cienie. Przesuń paletę w stronę półtonów
- za słabo kryjący podkład, żeby unieść leżące na nim kolory
Problem 3: karnacja wygląda źle
Objawy: skóra wychodzi za pomarańczowa, za różowa albo posteryzowana.
- za mało tonów skóry w palecie: karnacja potrzebuje co najmniej dwóch, trzech osobnych tonów, żeby wyglądać naturalnie
- karnacja wychodzi za ciepła: nie poprawiaj tego w tablicy kolorów — klisza się od tego nie zmieni. Chłodniejszy odcień bierze się przy mieszaniu farby, a w palecie zostaje wartość z pliku
- dołóż kolorów: najpewniejszy sposób. Zwłaszcza przejście z 6 na 8 kolorów wyraźnie poprawia skórę
Problem 4: pasy w przejściach tonalnych
Objawy: gładkie przejścia w oryginale wychodzą w druku jako wyraźne pasy koloru.
- za słabe mieszanie pikseli: podnieś pole Stopień przy ditheringu powyżej domyślnych 85%, w stronę 90–100%
- za ciasne przejście: rozciągnij je krzywymi w oryginale przed separacją
- za mało kolorów: dołóż jeden, dwa tony pośrednie
- spróbuj palety „Selektywnej” zamiast „Percepcyjnej”: selektywna mocniej waży barwy często występujące, na czym przejścia zwykle zyskują
Problem 5: druk nie zgadza się z ekranem
Objawy: wydruk wygląda inaczej niż cyfrowy proof, choć separacja wydaje się poprawna.
- farby niedopasowane do tablicy indeksu: każdy kolor indeksu musi mieć swój fizyczny odpowiednik. Podaj drukarni numer Pantone do każdego koloru — to jest język, w którym mieszają farbę przy maszynie
- podkład zmienia wygląd farb: ta sama farba na bieli podkładu czyta się inaczej niż położona prosto na tkaninę. W indeksie nie ma czym tego skompensować w samej separacji — punkt jest albo go nie ma, nie da się go wzmocnić. Dopasowanie robi się przy mieszaniu farby, na próbce wydrukowanej na tym podkładzie, którego naprawdę użyjesz
- kolejność druku: na maszynach wielokolorowych kolejność zmienia wynik, bo farby lekko nachodzą na krawędziach punktów. Drukuje się od najciemniejszych do najjaśniejszych — żeby kolory ciemne i mocno nasycone nie zdominowały jaśniejszych i żeby nie doszło do wzmocnienia tonalnego
- nieskalibrowany monitor: do oceny używaj skalibrowanego ekranu, punkt bieli D50 albo D65
Problem 6: mora w druku indeksowym
Objawy: na wydruku widać regularny, powtarzalny wzór.
- wzór był już rastrowany: niektóre sposoby przygotowania pliku niechcący nakładają raster AM przed separacją. Sprawdź, czy źródło nie ma struktury rastrowej
- bardzo mało kolorów przy dużym pikselu: przy 4–5 kolorach i niskiej rozdzielczości układ ditheringu zbliża się do regularnego. Podnieś rozdzielczość albo liczbę kolorów
Kolejność druku przy separacji indeksowej
Kolejność druku ustala, w jakiej sekwencji sita idą na maszynie. Inaczej niż w procesowym CMYK-u, gdzie cztery transparentne farby układają się w ustalonym porządku, separacja indeksowa kładzie farby kryjące obok siebie, z niewielkim nachodzeniem tylko na krawędziach. Zła kolejność nie przesuwa koloru odrobinę — potrafi sprawić, że jedna farba wizualnie zdominuje sąsiadki w układzie ditheringu, albo że na krawędziach punktów powstanie nawarstwienie, które na maszynie wygląda brudno.
Reguła ogólna: od ciemnego do jasnego
Jako punkt wyjścia układaj sita od najciemniejszego do najjaśniejszego:
- biały podkład, jeśli drukujesz na ciemnej albo kolorowej tkaninie, idzie zawsze pierwszy
- dalej ciemne farby o niskim kryciu, które budują strukturę cienia
- potem półtony
- jasne, mocno kryjące farby — prawie-biele, pastele, jaskrawa żółć — na końcu, bo kryjąca jasna farba siada czysto na wierzchu i czyta się jako wyraźne światło
Odpowiada to temu, jak buduje obraz malarz — najpierw ciemności, na końcu światła — i temu, jak farby kryjące zachowują się fizycznie w stosie mokro w mokro: każde sito drukuje na poprzednim, więc jasna farba położona późno zostaje żywa, zamiast zostać zakopana pod ciemną farbą drukowaną po niej.
Dlaczego to nie cała prawda
Przy separacji indeksowej dochodzą jeszcze dwie rzeczy.
Bliskość odcieni sąsiadujących farb. Ponieważ indeks kładzie kolory obok siebie, a nie jeden na drugim, barwy leżące blisko na kole kolorów zlewają się miękko na wspólnych krawędziach. Barwy odległe — nasycona czerwień obok nasyconej zieleni — dają twardy szew niezależnie od kolejności. Ustalając kolejność, sprawdź, które kolory naprawdę ze sobą sąsiadują w układzie ditheringu.
Niektóre jaskrawe kolory potrzebują bieli pod spodem niezależnie od jasności. Czysta żółć albo mocna czerwień są tonalnie „jasne”, ale na ciemnej tkaninie tracą nasycenie, jeśli nie leżą na bieli. W praktyce te kolory często muszą drukować się na wydzielonej łacie podkładu, choć cała sekwencja nadal biegnie mniej więcej od ciemnego do jasnego.
Kolejność ustaloną przed drukiem traktuj jako plan wyjściowy, nie ostateczną odpowiedź. Gdy wszystko stoi już na maszynie, zrób przebieg testowy i porównaj odbitkę z oryginałem — to jedyny pewny sposób, żeby zobaczyć, co naprawdę robi sekwencja. Jeśli coś odstaje, przestaw dwa sąsiednie sita i odbij jeszcze raz. Taka zamiana po pierwszej próbie zdarza się często, nawet gdy na ekranie wszystko wyglądało poprawnie.
Najczęstsze błędy przy separacji indeksowej
1. Za mało kolorów przy oczekiwaniu jakości fotograficznej. Indeks czterokolorowy potrafi świetnie wyglądać przy wyrazistej, prostej grafice — takiej zbudowanej z czytelnych plam koloru. Przy fotografii planuj co najmniej 8–10 kolorów. Obiecanie klientowi sześciokolorowego „fotograficznego” nadruku na ciemnej koszulce zwykle kończy się rozczarowaniem.
2. Zdanie się na paletę dobraną automatycznie. Program wybiera kolory statystycznie — po tym, ile powierzchni zajmują. To nie jest to samo co wybór dobry dla oka. Automatyczna paleta jest punktem wyjścia: sprawdź, czy karnacja, kolory firmowe i kłopotliwe szarości w ogóle są reprezentowane i czy dwa wpisy nie leżą tak blisko siebie, że marnuje się sito. Przejrzeć nie znaczy jednak przemalować wpisy według gustu — zmiana koloru w tablicy nie zmienia kliszy, odcień dobiera się przy wiadrze.
3. Praca w złej rozdzielczości. Separacja indeksowa przy 72 dpi daje duże, kanciaste piksele, widoczne z drugiego końca pomieszczenia. Pracuj w 160–220 dpi w wymiarach nadruku.
4. Ta sama paleta na ciemne i jasne koszulki. Paleta pod biel potrzebuje ciemnych wartości cienia. Paleta pod ciemne tkaniny powinna iść w stronę półtonów i świateł, wykorzystując podłoże jako cień. Jedna paleta do obu da albo wyblakłe nadruki na jasnych koszulkach, albo ciemne, ciężkie nadruki na ciemnych.
5. Niesprawdzona najmniejsza drukowalna kropka. Po separacji obejrzyj klisze pod kątem pojedynczych, odosobnionych punktów w delikatnych światłach. Mogą nie przetrwać naświetlania i wypłukiwania, jeśli kropka jest za mała dla twojego sprzętu. W indeksie wielkości punktu nie ustawia się osobno — wyznacza ją rozdzielczość, w której separujesz. Jedynym miejscem, w którym się nią steruje, jest więc tabela rozdzielczości i siatek wyżej: zejdź z dpi albo weź drobniejszą siatkę. Przy ditheringu dyfuzyjnym odosobnione pojedyncze piksele są zresztą wszędzie z założenia.
6. Zła gęstość siatki. Siatkę dobiera się do rozdzielczości, w której separowałeś. Przy 180 dpi kolory idą na 120/cm (305 TPI), a podkład może zostać na 90/cm (230 TPI). Przy 200–220 dpi kolory wchodzą na 130–140/cm (330–355 TPI). Im drobniejsza siatka, tym cieńsza matryca i tym mniejszy punkt da się nią odwzorować — tabela stoi w rozdziale o doborze siatki wyżej.
Kiedy wybrać separację indeksową
Separacja indeksowa jest właściwym wyborem, gdy:
- uporczywa interferencja wraca przy druku rastrów
- pracujesz na podłożach o wyraźnym splocie, gdzie raster AM wypada słabo
- potrzebujesz kryjących, żywych kolorów zamiast transparentnych farb procesowych
- zależy ci na przewidywalnym, powtarzalnym wyniku z nakładu na nakład
Nie jest najlepsza, gdy:
- grafika jest zbudowana z miękkich przejść tonalnych w obrębie jednego koloru — to robota dla separacji rastrowanej, nie dla indeksu
- duża jednolita płaszczyzna jednej barwy ma być idealnie gładka, a tej barwy nie ma w palecie jako dokładnego wpisu — dithering wsadzi w nią fakturę
Dobrze poprowadzona separacja indeksowa pozwala osiągnąć naprawdę fotograficzną jakość nadruku przy zwykłym sprzęcie, zwykłych farbach i ułamku ryzyka interferencji.
Dragonfly Colors robi profesjonalne separacje indeksowe dopasowane do konkretnej maszyny, podłoża i zestawu farb. Do każdej separacji dołączamy pełną specyfikację druku: kolejność sit, numery Pantone i gęstości siatek. Napisz, jeśli chcesz porozmawiać o swoim projekcie.
Wtyczka do Photoshopa
Robisz to wszystko ręcznie, przy każdym zleceniu?
Każdy krok opisany wyżej — wyciąganie palety, tablica kolorów, podkład, wyprowadzenie kanałów — to jest to, co IndexColorExtractor robi w Photoshopie. Jest zbudowany do separacji indeksowej i do niczego innego: pracuje na zmierzonym kryciu twoich własnych farb zamiast na założeniach, trzyma jedną farbę na jednym sicie, gdy ta farba potrzebuje dwóch wyglądów, i pokazuje na mapie, gdzie separacja zgubiła oryginał, zanim zostanie naświetlone pierwsze sito.
Zobacz IndexColorExtractor